Galvanische scheiding is een volledige elektrische ontkoppeling tussen de primaire en secundaire kant van een transformator. Er loopt geen directe elektrische verbinding tussen beide zijden — alleen een magnetische koppeling via de transformatorkern zorgt voor de energieoverdracht. Dit principe beschermt gebruikers in risicovolle omgevingen tegen een gevaarlijke stroomstoot, en is in bepaalde situaties wettelijk verplicht op grond van de ARBO-wet en NEN3140.

Hoe werkt galvanische scheiding precies?

Bij een gewone aansluiting op het lichtnet bestaat er altijd een verbinding tussen de fase en de aarde. Als je in dat net één fase aanraakt terwijl je geaard bent — door contact met een metalen constructie of natte vloer — sluit je een circuit en kan er stroom door je lichaam lopen. Galvanische scheiding voorkomt dit door een zogeheten zwevend net te creëren aan de secundaire zijde van de transformator. Dat net is niet geaard, waardoor aanraking van één geleider geen gesloten circuit vormt en er geen stroom kan vloeien.

De transformator fungeert als barrière. Primair neemt hij spanning op uit het gewone net (230V), en secundair levert hij dezelfde spanning terug — maar volledig geïsoleerd. Er is geen galvanisch contact tussen beide wikkelingen. Dit principe verschilt fundamenteel van een veiligheidstransformator, die de spanning verlaagt naar 12V, 24V of 42V. Een scheidingstransformator behoudt de volle 230V, maar maakt het zwevende net veilig voor gebruik met één aangesloten apparaat per uitgang.

Een kritisch punt: op de secundaire wikkeling van een scheidingstransformator mag slechts één apparaat worden aangesloten. Zodra je meerdere apparaten aansluit, bestaat het risico dat via de aardleidingen van die apparaten alsnog een galvanisch contact ontstaat — en daarmee vervalt de bescherming. Dit is een veelgemaakte fout in de praktijk.

Wanneer is galvanische scheiding verplicht?

De ARBO-wet en NEN3140 schrijven galvanische scheiding voor in zogenoemde nauwe geleidende ruimtes en besloten geleidende omgevingen. Denk aan kelders, tunnels, kruipruimtes, goten en leidingschachten. In dit soort ruimtes is de kans op contact met geaarde constructies groot: metalen leidingen, bewapend beton, stalen buizen. Juist die omstandigheden maken een normaal geaard net gevaarlijk.

Concreet zijn dit de situaties waarbij galvanische scheiding wettelijk vereist is: ondergronds werken met handgereedschap, werkzaamheden in leidingkelders en warmtepompputten, werken in of aan voertuigruimtes en machinekuipen, en bepaalde maritieme toepassingen waarbij de scheepsromp als aarding fungeert. In die laatste situatie zorgt galvanische scheiding ervoor dat het boord-net volledig losgekoppeld is van walstroom, wat korrosie en lekstromen via de romp voorkomt.

NEN1010 stelt aanvullende eisen voor verlichting in besloten ruimtes. Daarvoor geldt een veiligheidstransformator met een SELV-keten (spanning onder 50Vac), niet een scheidingstransformator. Het is dus belangrijk om het juiste type toe te passen: voor handgereedschap kies je galvanische scheiding via een scheidingstransformator, voor verlichting gebruik je een veiligheidstransformator. Bij beide doeleinden op één locatie biedt een combinatietransformator de oplossing.

Hoe herken je een goede scheidingstransformator?

Een betrouwbare scheidingstransformator is gebouwd volgens IEC 60742 en gekeurd conform NEN3140. Het vermogen bepaal je door het wattage van het aan te sluiten apparaat op te tellen en een marge van 20 tot 30 procent aan te houden. Sluit je een boormachine van 800W aan, kies dan een transformator van minimaal 1000VA. Bij een slijptol van 1400W heb je minimaal 1750VA nodig. Kies liever iets ruimer dan te krap — een ondervermogen transformator raakt oververhit en kan defect raken.

Friand assembleert scheidingstransformatoren in eigen beheer, van 100VA tot ruim 3000VA, en kan grotere vermogens op maat wikkelen. De trafokasten worden volledig NEN3140 gekeurd afgeleverd. Wil je zowel galvanisch gescheiden handgereedschap als verlichting op één locatie gebruiken, dan is een combinatietransformator de meest compacte keuze.

Galvanische scheiding in de praktijk

Stel dat je als installateur werkzaamheden uitvoert in een kelderverdieping van een appartementencomplex. De ruimte heeft metalen leidingen langs de wanden en een betonnen vloer die vochtig is. Je werkt met een slagboormachine op 230V. In die omstandigheid is een scheidingstransformator niet optioneel — de wet schrijft het voor. Zonder galvanische scheiding loop je bij een isolatiefout in de boormachine direct risico op een stroomstoot, omdat het lichaam de verbinding legt tussen de fout en de geaarde omgeving.

Met een correct ingestelde scheidingstransformator is de secundaire kant van het net zwevend. Een isolatiefout op de boormachine creëert geen gesloten circuit naar aarde, en er vloeit geen stroom. Dit is de essentie van galvanische scheiding: niet de spanning wordt veiliger, maar de terugweg via de aarde wordt verbroken. Dat maakt het fundamenteel anders dan een aardlekschakelaar, die pas reageert als de lekstroom al vloeit. Meer weten over de volledige productrange? Bekijk de Friand website voor een overzicht van trafokasten, verdeelkasten en toebehoren.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen galvanische scheiding en een veiligheidstransformator?

Een scheidingstransformator past galvanische scheiding toe maar behoudt 230V aan de uitgang. Een veiligheidstransformator verlaagt de spanning naar 12V, 24V of 42V. Gebruik een scheidingstransformator voor handgereedschap, en een veiligheidstransformator voor verlichting in risicovolle ruimtes. Bij beide behoeften op één locatie is een combinatietransformator de aangewezen keuze.

Mag ik meerdere apparaten aansluiten op een scheidingstransformator?

Nee. Op de secundaire wikkeling van een scheidingstransformator mag slechts één apparaat tegelijk worden aangesloten. Meer apparaten creëren via hun aardleidingen alsnog een galvanisch contact, waardoor de bescherming vervalt. Voor meerdere aansluitingen tegelijk is een veiligheidstransformator (SELV-keten) toegestaan.

In welke situaties is galvanische scheiding wettelijk verplicht?

De ARBO-wet en NEN3140 verplichten galvanische scheiding bij het werken met handgereedschap in nauwe geleidende ruimtes: kelders, tunnels, leidingschachten en vergelijkbare omgevingen. Ook bij maritieme toepassingen waarbij de scheepsromp als aardingspunt fungeert, is een scheidingstransformator vereist om lekstromen en corrosie te voorkomen.