Veilige spanning is een elektrische spanning die laag genoeg is om bij direct contact het risico op ernstig letsel sterk te beperken. In de praktijk gaat het vaak om spanningsniveaus tot 50 volt wisselspanning of 120 volt gelijkspanning. Bij deze waarden wordt de kans op een gevaarlijke stroomdoorgang kleiner, al blijft de situatie afhankelijk van de omgeving, vocht, contactoppervlak en de gebruikte apparatuur. Of veilige spanning vereist is, hangt af van de omgeving en het type werkzaamheden. In risicovolle situaties, zoals besloten of geleidende ruimtes, kan NEN 1010 het toepassen van extra lage spanning voorschrijven.

Welke niveaus van veilige spanning zijn er?

Binnen de elektrotechnische normen worden drie ketens onderscheiden: SELV, PELV en FELV. De SELV-keten (Safety Extra Low Voltage) is de strengste variant: de spanning is extra laag en volledig galvanisch gescheiden van het voedingsnet. Bovendien is de secundaire zijde niet geaard. Dat maakt SELV een veilige keuze voor vochtige, besloten of geleidende werkomgevingen waar mensen in direct contact kunnen komen met stroomvoerende delen.

De PELV-keten (Protective Extra Low Voltage) werkt eveneens op extra lage spanning, maar staat wel een aardverbinding toe aan de secundaire zijde. Dit maakt PELV geschikt voor situaties waarbij aarding technisch noodzakelijk is, zoals bij sommige meet- en regelapparatuur. De FELV-keten (Functional Extra Low Voltage) biedt functioneel gezien een lage spanning, maar voldoet niet aan dezelfde veiligheidseisen als SELV of PELV. FELV mag daarom niet zomaar worden gebruikt als primaire veiligheidsmaatregel tegen elektrische schok.

Voor de praktijk geldt in veel gevallen: kies SELV als je verlichting wilt aanbrengen in besloten of geleidende ruimtes. Een veiligheidstransformatorkast met een SELV-uitgang verlaagt de netspanning naar bijvoorbeeld 12V, 24V of 42V en levert daarmee extra lage spanning aan de secundaire zijde.

Wanneer kan veilige spanning verplicht zijn?

NEN 1010, de Nederlandse installatienorm, stelt eisen aan elektrische installaties en aan beschermingsmaatregelen tegen elektrische schok. In bijzondere of risicovolle ruimtes kan veilige spanning nodig zijn, bijvoorbeeld bij verlichting in kruipruimtes, kelders, tunnels, riolering en andere besloten of geleidende omgevingen. In deze ruimtes is de kans op ongewild contact met geleidende wanden, leidingen of vocht groter dan op een reguliere werkplek. Daardoor kan netspanning van 230 volt in zo’n omgeving extra gevaarlijk zijn.

De Arbowet legt de verantwoordelijkheid voor veilig werken bij de werkgever. Die moet zorgen dat werknemers veilig kunnen werken en dat de gebruikte arbeidsmiddelen passen bij de risico’s van de omgeving. In de bouw en industrie betekent dit vaak dat verlichting in kelders, leidingschachten of andere nauwe geleidende ruimtes wordt aangesloten via een geschikte SELV-keten. Een losse verlengkabel op netspanning is in zulke situaties meestal geen passende oplossing.

Naast verlichting gelden vaak aanvullende eisen voor handgereedschap in nauwe geleidende ruimtes. Daarvoor wordt in de praktijk regelmatig een scheidingstransformator gebruikt, omdat gereedschap op 12 of 24 volt vaak onvoldoende vermogen heeft. Beide situaties, verlichting en gereedschap, komen op één locatie vaak tegelijk voor. In dat geval kan een combinatietransformator uitkomst bieden: die levert een SELV-uitgang voor de lampen en een 230V-scheidingsketen voor het gereedschap.

Veilige spanning in de praktijk: welk vermogen heb je nodig?

Stel dat je in een kelder aan rioleringswerk werkt en drie bouwlampen van elk 60 watt wilt aansluiten. Het totale vermogen bedraagt dan 180 watt. Met een aanbevolen marge van 25 procent kom je uit op minimaal 225 VA. Een veiligheidstransformator van 250 VA of 500 VA kan in dit geval passend zijn, afhankelijk van de exacte belasting en het type lampen. Meerdere lampen mogen op dezelfde secundaire wikkeling worden aangesloten, zolang het totale vermogen binnen de capaciteit van de transformator blijft. Dat is een belangrijk verschil met de scheidingstransformator, waarbij per uitgang doorgaans één apparaat wordt aangesloten.

Bij grotere projecten, zoals een tunnelrenovatie met tientallen lichtpunten, kan het benodigde vermogen oplopen naar 1000 VA of meer. Friand assembleert veiligheidstransformatoren tot 2000 VA uit voorraad en kan grotere vermogens op maat produceren. Zo sluit de capaciteit aan op de werkelijke belasting ter plekke. Bekijk de mogelijkheden in onze trafokasten of verlichting voor risicovolle omgevingen.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen SELV en PELV?

SELV is galvanisch gescheiden van het net en niet geaard aan de secundaire zijde. Daardoor is het een veilige optie voor gebruik in vochtige, besloten of geleidende ruimtes. PELV werkt ook op extra lage spanning, maar staat een aardverbinding toe. Dat kan technisch noodzakelijk zijn bij bijvoorbeeld meet- en regelapparatuur.

Mag je meerdere lampen op één SELV-transformator aansluiten?

Ja, dat is in veel toepassingen toegestaan. Bij een SELV-keten mogen meerdere verbruikers op dezelfde secundaire wikkeling worden aangesloten, zolang het totale vermogen de nominale capaciteit van de transformator niet overschrijdt en de installatie correct is uitgevoerd. Dit onderscheidt de SELV-keten van de scheidingstransformator, waarbij per uitgang doorgaans één apparaat wordt aangesloten.

Is veilige spanning ook verplicht bij evenementen of festivals?

Dat hangt af van de specifieke situatie. Bij verlichting of apparatuur in besloten, vochtige of geleidende omgevingen kan extra lage spanning vereist of sterk aan te raden zijn. Voor standaard buitenverlichting boven de grond gelden andere eisen. Laat de situatie daarom altijd beoordelen door een deskundige installateur of werkverantwoordelijke, zeker bij tijdelijke installaties, metalen constructies of vochtige omstandigheden.