Veiligheidstransformator: wat is het en wanneer gebruik je hem?

Een veiligheidstransformator verlaagt de netspanning naar een veilig niveau — doorgaans 12V, 24V of 42V — zodat verlichting en andere apparatuur veilig gebruikt kunnen worden in omgevingen waar het risico op elektrische shock verhoogd is. Denk aan kelders, tunnels, kruipruimtes en andere besloten geleidende ruimtes. Volgens NEN1010 is een veiligheidstransformator in dergelijke situaties verplicht voor verlichting, en de ARBO-wet schrijft aanvullend voor dat werknemers in risicovolle ruimtes alleen met veilige spanning mogen werken.

Hoe werkt een veiligheidstransformator?

Een veiligheidstransformator — ook wel een SELV-trafo of SELV-keten-transformator genoemd — werkt op hetzelfde principe als elke andere transformator: via magnetische inductie wordt energie van de primaire naar de secundaire wikkeling overgedragen zonder directe elektrische verbinding. Het essentiële verschil zit in de secundaire spanning, die zodanig laag is dat aanraking van de spanningvoerende delen geen levensgevaarlijke situatie oplevert.

De SELV-keten (Safety Extra Low Voltage) vereist dat de spanning aan de secundaire zijde lager blijft dan 50V wisselspanning of 120V gelijkspanning met minder dan 10% rimpel. Omdat de secundaire wikkeling niet geaard is en galvanisch gescheiden van het net, creëert de veiligheidstransformator een volledig geïsoleerd laagspanningsnet. Bij aanraking van één fase zonder contact met de andere fase of een geaard deel ontstaat er geen stroomcircuit — en dus geen gevaarlijke stroomstoot.

Veiligheidstransformator versus scheidingstransformator

Een veelvoorkomende bron van verwarring is het onderscheid tussen een veiligheidstransformator en een scheidingstransformator. Beide typen worden geleverd als onderdeel van de trafokasten van Friand, maar ze dienen een ander doel. Een scheidingstransformator behoudt de netspanning van 230V maar scheidt de installatie galvanisch van het net — bedoeld voor handgereedschap in risicovolle omgevingen, met maximaal één apparaat per secundaire wikkeling. Een veiligheidstransformator verlaagt de spanning juist structureel naar 12V, 24V of 42V en mag meerdere verlichting- of apparaataansluitingen tegelijk bedienen via één secundaire wikkeling.

Concreet: als je in een kelder zowel een boormachine als werklamp nodig hebt, dan gebruik je een combinatietransformator die de S-keten (230V, scheidend) voor het gereedschap combineert met de SELV-keten (24V of 42V) voor de verlichting. Dit is in de praktijk de meest voorkomende configuratie bij renovatiewerkzaamheden in besloten ruimtes.

Wanneer is een veiligheidstransformator verplicht?

NEN1010 schrijft voor dat in ruimtes met verhoogd risico op elektrische shock — aangeduid als ruimteklasse 2 of hoger — verlichting uitsluitend via een veiligheidstransformator gevoed mag worden. Dit geldt voor kelders, badkamers, tunnels, kruipruimtes, zwembaden en andere besloten geleidende ruimtes. De redenering is eenvoudig: in een droge kantooromgeving is het aanraken van een 230V fitting onprettig maar niet per se dodelijk. In een vochtige kelder of metalen tunnelkoker, waar je omringd bent door geleidende wanden, is dezelfde aanraking vrijwel altijd fataal.

De ARBO-wet versterkt deze verplichting door te stellen dat werkgevers en opdrachtgevers verantwoordelijk zijn voor de veiligheid van werknemers die in risicovolle omgevingen werken. Het gebruik van een veiligheidstransformator is daarmee niet alleen een technische keuze maar ook een wettelijke verantwoordelijkheid. NEN3140, de norm voor veilig werken aan elektrische installaties, schrijft aanvullend keuringseisen voor aan het gebruikte materiaal.

Het juiste vermogen kiezen

Het vermogen van een veiligheidstransformator druk je uit in VA (voltampère). Om het benodigde vermogen te bepalen, tel je het totale wattage op van alle apparaten die je wilt aansluiten en voeg je een marge van 20 tot 30 procent toe. Een voorbeeld uit de praktijk: stel dat je drie werklichten van elk 150W en een kleine boormachine van 300W wilt voeden via de SELV-keten van een combinatietransformator. Dan kom je op 3 × 150W + 300W = 750W. Met een marge van 25 procent kies je dan voor minimaal 940VA — in de praktijk een 1000VA-uitvoering.

Friand levert veiligheidstransformatoren met vermogens tot 2000VA als standaard, en grotere uitvoeringen op maat. De transformatoren worden volledig geassembleerd als trafokast geleverd, inclusief aardlekbeveiliging, CEE-uitgangen en NEN3140-keuring. Voor toepassingen waarbij tegelijk handgereedschap én verlichting nodig zijn, is de combinatietrafokast de meest efficiënte keuze. Bekijk ook de beschikbare verlengkabels die geschikt zijn voor gebruik in combinatie met trafokasten in risicovolle omgevingen.

Veelgestelde vragen

Mag ik meerdere lampen aansluiten op één veiligheidstransformator?

Ja, dat mag. Bij een veiligheidstransformator (SELV-keten) zijn meerdere aansluitingen op één secundaire wikkeling toegestaan, zolang het totale vermogen van de aangesloten apparaten niet hoger is dan het nominale vermogen van de transformator. Dit is een belangrijk verschil met de scheidingstransformator, waarbij maximaal één apparaat per secundaire wikkeling is toegestaan.

Welk voltage kies ik: 12V, 24V of 42V?

De keuze hangt af van de apparatuur die je aansluit. Voor handlampen en eenvoudige werklichten is 12V of 24V gebruikelijk. Voor zwaarder verlichtingsmateriaal of situaties waarbij langere kabelafstanden optreden, is 42V de betere keuze omdat spanningsverlies over de kabel minder invloed heeft. Friand adviseert graag op basis van jouw specifieke situatie — neem contact op voor een vrijblijvend gesprek.

Wat is het verschil tussen SELV en PELV?

Zowel SELV als PELV zijn vormen van extra lage veiligheidsspanning, maar er is een belangrijk verschil: bij SELV is de secundaire wikkeling niet geaard en volledig geïsoleerd van het net. Bij PELV is de secundaire wikkeling wél geaard. SELV biedt daardoor een hogere mate van bescherming en is verplicht in de meest risicovolle omgevingen zoals zwembaden en ruimtes waar direct contact met geleidende delen mogelijk is.